Tế bào nhân thực

01Đặc điểm chung của tế bào nhân thực

Tế bào nhân thực có ở động vật, thực vật, nấm và nguyên sinh vật. Kích thước thường khoảng 10–100 µm. Khác với tế bào nhân sơ, tế bào nhân thực có nhân được bao bọc bởi màng nhân và có nhiều bào quan có màng.

Hệ thống màng chia tế bào chất thành nhiều khoang riêng. Mỗi khoang có điều kiện (enzyme, pH) riêng, nên nhiều quá trình khác nhau có thể diễn ra cùng lúc mà không cản trở nhau.

02Màng sinh chất và thành tế bào

Màng sinh chất gồm lớp kép phospholipid với các phân tử protein xen kẽ; màng tế bào động vật còn có cholesterol. Các protein và chuỗi carbohydrate gắn trên màng làm nhiệm vụ vận chuyển chất, tiếp nhận thông tin và giúp tế bào nhận biết nhau.

• Lõi kị nước của lớp phospholipid ngăn phần lớn chất tan trong nước, còn protein vận chuyển chỉ cho một số chất đi qua → màng có tính thấm chọn lọc.
• Tế bào cần hấp thụ nhiều chất (như tế bào biểu mô ruột non) có màng gấp nếp thành vi nhung mao, làm tăng diện tích trao đổi.

Thành tế bào thực vật được cấu tạo chủ yếu từ cellulose. Các sợi cellulose bền chắc giúp thành tế bào bảo vệ tế bào, giữ hình dạng và chống lại áp lực khi tế bào trương nước, nên tế bào thực vật trong nước cất không bị vỡ. Thành tế bào nấm được cấu tạo chủ yếu từ chitin. Tế bào động vật không có thành tế bào.

03Tế bào chất

Tế bào chất là phần nằm giữa màng sinh chất và nhân, gồm bào tương (dạng keo, chứa khoảng 70–80 % nước cùng nhiều chất tan), các bào quan và khung xương tế bào. Đây là nơi diễn ra nhiều phản ứng chuyển hoá của tế bào.

Khung xương tế bào là mạng lưới sợi protein (vi sợi, sợi trung gian, vi ống). Khung xương giữ hình dạng tế bào, neo giữ các bào quan và tham gia vận động, phân chia tế bào.

04Nhân tế bào

• Màng nhân gồm hai lớp màng, nối liền với lưới nội chất. Trên màng có các lỗ nhân kiểm soát sự ra vào của các phân tử như RNA, protein.
• Bên trong là dịch nhân chứa chất nhiễm sắc (DNA liên kết với protein). Khi tế bào phân chia, chất nhiễm sắc co xoắn lại thành nhiễm sắc thể.
• Nhân con là nơi tổng hợp rRNA và lắp ráp các tiểu phần của ribosome.

Nhân chứa DNA mang thông tin di truyền, nên là trung tâm điều khiển mọi hoạt động sống của tế bào thông qua việc quy định các protein được tổng hợp.

05Các bào quan: cấu tạo phù hợp với chức năng

• Ribosome: không có màng, gồm hai tiểu phần (rRNA và protein); là nơi tổng hợp protein. Tế bào tiết nhiều protein (như tế bào tuyến tuỵ) có rất nhiều ribosome.
• Lưới nội chất: hệ thống ống và túi dẹt có màng. Lưới nội chất hạt có ribosome bám, tổng hợp protein tiết ra ngoài hoặc protein của màng; lưới nội chất trơn không có ribosome, tổng hợp lipid.
• Bộ máy Golgi: các túi dẹt xếp chồng; biến đổi, phân loại, đóng gói protein và lipid từ lưới nội chất rồi chuyển tới nơi cần.
• Ti thể: hai lớp màng, màng trong gấp nếp thành các mào làm tăng diện tích; chất nền chứa DNA và ribosome riêng. Ti thể thực hiện hô hấp tế bào, tạo ATP. Tế bào cơ cần nhiều năng lượng nên có rất nhiều ti thể.
• Lục lạp (ở thực vật): hai lớp màng, bên trong có các túi dẹt thylakoid xếp chồng thành grana, chứa diệp lục; chất nền (stroma) có DNA và ribosome riêng. Lục lạp thực hiện quang hợp.
• Không bào: túi có màng. Tế bào thực vật trưởng thành thường có một không bào trung tâm lớn, điều hoà lượng nước và giúp tế bào lớn lên.
• Lysosome (ở tế bào động vật): túi có màng chứa enzyme thuỷ phân hoạt động ở pH acid, phân giải các chất và bào quan già. Peroxisome: phân giải acid béo, amino acid, khử độc và chuyển H₂O₂ thành nước và oxygen.
• Trung thể (ở tế bào động vật): trung tâm tổ chức vi ống, tham gia hình thành thoi phân bào.

06So sánh các loại tế bào

07Thực hành: làm tiêu bản tế bào nhân thực

• Tế bào biểu bì vảy hành: tách một lớp biểu bì thật mỏng ở mặt trong vảy hành, đặt lên giọt nước trên lam kính, đậy lá kính nghiêng từ một cạnh để không có bọt khí. Có thể nhỏ dung dịch iodine loãng ở mép lá kính để nhuộm.
• Tế bào niêm mạc miệng: dùng tăm sạch cạo nhẹ mặt trong má, dàn lên giọt nước trên lam kính, nhuộm bằng xanh methylene, đậy lá kính. Mỗi người chỉ dùng mẫu và tăm của mình.
• Quan sát ở vật kính 10× để tìm vùng tế bào rõ, rồi chuyển sang 40× để quan sát nhân. Vẽ và chú thích những gì nhìn thấy.

Ở tế bào biểu bì hành thấy rõ thành tế bào xếp sít nhau như những viên gạch và nhân tròn. Tế bào niêm mạc miệng có hình dạng dẹt, không đều, không có thành tế bào, nhân bắt màu xanh đậm. Ti thể, ribosome và lưới nội chất quá nhỏ hoặc quá ít tương phản để thấy rõ trên tiêu bản thông thường.

Thực hành và luyện tập