Kính hiển vi ảo

Mục tiêu: Thực hiện đúng quy trình sử dụng kính hiển vi quang học; giải thích vì sao cấu trúc nhỏ cần vật kính có độ phân giải tốt hơn và vì sao cần nhuộm mẫu.

1. Bật đèn, chọn tiêu bản biểu bì vảy hành (không nhuộm) và đặt lên bàn kính. Kéo hoặc dùng nút mũi tên để đưa mẫu vào giữa thị trường.
2. Ở vật kính 4×, nâng bàn kính bằng ốc sơ cấp cho tới khi ảnh gần nét, rồi chỉnh ốc vi cấp.
3. Chuyển lần lượt sang 10× và 40×. Thị trường thay đổi thế nào? Cấu trúc nào hiện rõ hơn?
4. Lấy tiêu bản ra, bật "Nhuộm", đặt lại và so sánh nhân tế bào khi có và không có thuốc nhuộm.
5. Chọn vi khuẩn sữa chua đã nhuộm. Thử quan sát ở 40×, rồi ở 100× khi chưa nhỏ và khi đã nhỏ dầu soi.

Độ phóng đại tổng bằng độ phóng đại thị kính nhân với độ phóng đại vật kính. Vật kính càng lớn thì thị trường càng hẹp: thấy chi tiết hơn nhưng thấy ít mẫu hơn.

Phóng to chưa đủ: hai điểm quá gần nhau sẽ nhoè thành một. Khả năng phân biệt chi tiết (độ phân giải) phụ thuộc độ mở số (NA) của vật kính. Vật kính dầu 100× có NA lớn nhất vì dầu soi giúp vật kính thu được nhiều ánh sáng hơn từ mẫu.

Vật kính lớn có độ sâu trường ảnh rất mỏng (dưới 1 µm ở 100×), nên chỉ cần lệch một chút là ảnh mờ — phải chỉnh bằng ốc vi cấp. Ốc sơ cấp chỉ dùng ở vật kính nhỏ.

Nhiều tế bào gần như trong suốt. Thuốc nhuộm bám vào một số cấu trúc (như nhân) làm tăng độ tương phản; nhuộm không làm tăng độ phóng đại.

Giới hạn của mô hình

• Hình tế bào trong thị trường là hình vẽ minh hoạ theo kích thước khai báo, không phải ảnh chụp mẫu thật.
• Quy tắc "thấy rõ / thấy chấm / chưa thấy" là giả định đơn giản của BioLab: chi tiết phải rộng ít nhất 3 lần giới hạn phân giải và ảnh ảo phải đủ lớn (kích thước thật × độ phóng đại tổng ≥ 0,75 mm). Độ tương phản của từng cấu trúc là giá trị minh hoạ.
• Kích thước tế bào (hành 180 × 60 µm, niêm mạc miệng ~50 µm, vi khuẩn que ~3 × 0,8 µm) là giá trị minh hoạ nằm trong khoảng điển hình; tế bào thật có kích thước khác nhau.
• Mức nhoè khi thiếu dầu ở vật kính 100× hoặc khi dầu dính vào vật kính khô là giả định định tính.
• Mô hình không mô phỏng màn chắn sáng (diaphragm), tụ quang, ảnh bị đảo ngược qua kính, hay việc va chạm vật kính với tiêu bản; ốc sơ cấp chỉ đơn giản bị khoá ở 40× và 100×.
• Độ sâu trường ảnh chỉ tính thành phần sóng λ·n/NA²; bỏ qua thành phần phụ thuộc mắt người quan sát.

Đối chiếu với dữ liệu tham chiếu

• Giới hạn phân giải r = λ/(2·NA), λ = 0,55 µm: mô hình cho 2,75 / 1,10 / 0,42 / 0,22 µm với vật kính 4×/0,10, 10×/0,25, 40×/0,65, 100×/1,25 — trùng bảng 1 của MicroscopyU.
• Thị trường: số trường 18 mm / độ phóng đại vật kính → 4,5 / 1,8 / 0,45 / 0,18 mm (MicroscopyU: thị kính 10× thường có số trường 16–18 mm).
• Độ sâu trường ảnh (thành phần sóng): 55 / 8,8 / 1,3 µm ở 4×, 10×, 40× — gần với 55,5 / 8,5 / 1,0 µm trong bảng của MicroscopyU (bảng đó tính cả thành phần hình học). Vật kính dầu 100×/1,25: 0,53 µm (bảng MicroscopyU không có vật kính này).
• Độ phóng đại tổng: thị kính 10× × vật kính 40× = 400× (OpenStax Microbiology 2.3). Phù hợp.
• Quy tắc nhìn thấy và độ tương phản: CHƯA ĐỐI CHIẾU ĐỊNH LƯỢNG (giả định minh hoạ).

Nguồn

• D

  MicroscopyU – Resolution; Field of View; Depth of Field and Depth of Focus

  Nikon Instruments Inc. (Davidson M. W. và cs.)

  Mức D: Chỉ qua nguồn tổng hợp thứ cấp · Kiểm tra xu hướng của mô hình

  Chi tiết đối chiếu

  Phần: Resolution, Bảng 1: vật kính Plan Achromat 4×/0,10 → 2,75 µm; 10×/0,25 → 1,10 µm; 40×/0,65 → 0,42 µm; 100×/1,25 → 0,22 µm (λ = 550 nm, r = λ/2NA). Field of View: thị trường = số trường của thị kính / độ phóng đại vật kính; thị kính 10× thường có số trường 16–18 mm. Depth of Field: d = λn/NA² + ne/(M·NA)

  Trang giáo dục của nhà sản xuất kính hiển vi; đã đọc trực tiếp ba trang. Thông số kính thực tế khác nhau theo hãng và loại vật kính.

  Truy cập 2026-10-23

• D

  Microbiology

  Parker N., Schneegurt M., Thi Tu A.-H. và cs. — OpenStax, Rice University (CC BY 4.0)

  Mức D: Chỉ qua nguồn tổng hợp thứ cấp · Kiểm tra xu hướng của mô hình

  Chi tiết đối chiếu

  Phần: Mục 2.3 (kính hiển vi); 3.3 (tế bào nhân sơ); 6.2 (chu trình nhân lên của virus); 8.1 (kiểu dinh dưỡng); 8.6 (quang hợp thải oxygen và không thải oxygen); 9.1 (sinh trưởng, đường cong sinh trưởng, thời gian thế hệ); 9.4 (nhiệt độ và sinh trưởng)

  Đã đọc trực tiếp các mục nêu trên. Mục 2.3 không nêu công thức độ phân giải, thị trường hay độ sâu trường ảnh; mục 6.2 không nêu số virus giải phóng mỗi tế bào.

  Truy cập 2026-10-23

• D

  Biology 2e

  Clark M. A., Douglas M., Choi J. — OpenStax, Rice University (CC BY 4.0)

  Mức D: Chỉ qua nguồn tổng hợp thứ cấp · Kiến thức nền

  Chi tiết đối chiếu

  Phần: Mục 1.2, 2.1–2.3, 3.1–3.5, 4.1–4.4 (4.2 tế bào nhân sơ, 4.4 hệ thống nội màng: đọc thêm 2026-10-26 cho mô hình 3D); 5.2, 5.3 (vận chuyển thụ động, chủ động: đọc 2026-10-26 cho mô phỏng vận chuyển qua màng); 6.1, 6.4 (chuyển hoá, ATP); 7.1, 7.4, 7.5 (hô hấp, lên men); 8.1 (quang hợp); 9.1–9.3 (thông tin tế bào); 10.2–10.4 (chu kì tế bào, ung thư); 11.1 (giảm phân); 17.1 (nhân bản vô tính); 21.1–21.2 (virus); 22.5 (vi khuẩn có lợi); 32.3 (nuôi cấy mô thực vật)

  Giáo trình đại học mở, có bình duyệt; đã đọc trực tiếp các mục nêu trên. Là tài liệu tổng hợp (thứ cấp) nên xếp mức D. Dùng để kiểm tra kiến thức khoa học, không thay thế sách giáo khoa Việt Nam.

  Truy cập 2026-10-23