Mục lục bài học
Yêu cầu cần đạt
- Kể tên được một số thành tựu ứng dụng virus trong sản xuất chế phẩm sinh học; trong y học và nông nghiệp; sản xuất thuốc trừ sâu từ virus.
- Trình bày được phương thức lây truyền một số bệnh do virus ở người, thực vật và động vật (HIV, cúm, sởi,...) và cách phòng chống. Giải thích được các bệnh do virus thường lây lan nhanh, rộng và có nhiều biến thể.
- Cần thực hiện trực tiếpThực hiện được dự án hoặc đề tài điều tra một số bệnh do virus gây ra và tuyên truyền phòng chống bệnh.
- BioLab hỗ trợ
- Bài học cung cấp kiến thức về con đường lây truyền và biện pháp phòng bệnh do virus, kèm nguồn tham khảo.
- Phải làm trực tiếp
- Điều tra, thu thập thông tin và tuyên truyền phòng bệnh theo nhóm theo hướng dẫn của giáo viên; thông tin y tế cần đối chiếu với cơ quan y tế.
Trích nguyên văn yêu cầu cần đạt của Chương trình GDPT 2018 môn Sinh học. Yêu cầu có nhãn "Cần thực hiện trực tiếp" chỉ được BioLab hỗ trợ một phần; hoạt động ảo không thay thế thực hành, dự án hay tranh luận thật trên lớp.
Ứng dụng của virus
- Sản xuất chế phẩm sinh học: virus được dùng làm "phương tiện" đưa gene vào tế bào. Ví dụ, baculovirus (virus của côn trùng) được dùng để sản xuất protein trong tế bào côn trùng nuôi cấy, trong đó có protein dùng làm vaccine phòng HPV.
- Y học: sản xuất vaccine; thử nghiệm liệu pháp gene dùng virus đã biến đổi để đưa gene lành vào tế bào; dùng phage tiêu diệt vi khuẩn kháng kháng sinh (liệu pháp phage); virus đã biến đổi để tiêu diệt tế bào ung thư (đang thử nghiệm).
- Nông nghiệp – thuốc trừ sâu từ virus: baculovirus gây bệnh cho sâu non (ấu trùng bướm, ngài) được dùng làm thuốc trừ sâu sinh học cho cây trồng và rừng. Chúng không nhân lên trong tế bào động vật có xương sống, nên an toàn hơn cho người và vật nuôi so với nhiều thuốc hoá học.
- Thực phẩm: dùng phage để hạn chế vi khuẩn gây bệnh trên thực phẩm.
Phương thức lây truyền và phòng chống một số bệnh do virus
| Bệnh | Cách lây truyền chính | Phòng chống |
|---|---|---|
| HIV/AIDS | Quan hệ tình dục không an toàn; dùng chung bơm kim tiêm; từ mẹ sang con khi mang thai, sinh con, cho con bú. Không lây qua nước bọt, ôm, chạm tay | Quan hệ tình dục an toàn; không dùng chung bơm kim tiêm; xét nghiệm và điều trị cho mẹ mang thai nhiễm HIV |
| Cúm mùa | Giọt bắn, không khí khi ho, hắt hơi; tay chạm vào bề mặt có virus rồi chạm mắt, mũi, miệng | Tiêm vaccine hằng năm; rửa tay; che miệng khi ho, hắt hơi; đeo khẩu trang khi cần |
| Sởi | Qua không khí khi người bệnh ho, hắt hơi; lây rất mạnh (tới 9/10 người chưa có miễn dịch tiếp xúc gần bị nhiễm) | Tiêm đủ 2 liều vaccine (hiệu quả khoảng 97 %); cách li người bệnh |
- Virus ở thực vật: phần lớn lây qua côn trùng chích hút (như rầy, rệp), một số qua giun tròn trong đất, qua vết thương do dụng cụ, tay người, và qua hạt giống. Phòng chống: diệt côn trùng truyền bệnh, dùng giống sạch bệnh, vệ sinh dụng cụ, tiêu huỷ cây bệnh.
- Virus ở động vật: lây qua tiếp xúc với con vật bệnh, thức ăn, nước uống, dụng cụ chăn nuôi nhiễm virus. Phòng chống: tiêm vaccine cho vật nuôi, vệ sinh chuồng trại, cách li, tiêu huỷ con bệnh theo hướng dẫn thú y.
Vì sao bệnh do virus lây lan nhanh, rộng và có nhiều biến thể?
- Lây nhanh, rộng: virus nhân lên rất nhanh trong tế bào chủ, mỗi tế bào bị nhiễm có thể giải phóng nhiều virus mới; nhiều virus lây qua đường hô hấp, giọt bắn hoặc qua người mang virus chưa có triệu chứng; con người di chuyển, giao lưu nhiều.
- Nhiều biến thể: hệ gene virus (nhất là virus RNA) liên tục xảy ra đột biến khi nhân lên. Ví dụ virus cúm liên tục thay đổi: các đột biến nhỏ tích luỹ dần làm protein bề mặt thay đổi, kháng thể có từ trước nhận diện kém hơn, vì vậy thành phần vaccine cúm được xem xét và cập nhật hằng năm.
Dự án: điều tra và tuyên truyền phòng chống bệnh do virus
- Chọn bệnh: ví dụ cúm, sởi, sốt xuất huyết, tay chân miệng, hoặc một bệnh do virus ở cây trồng, vật nuôi tại địa phương.
- Thu thập thông tin từ nguồn tin cậy (cơ sở y tế, trạm thú y, khuyến nông): đường lây, triệu chứng chính, cách phòng.
- Khảo sát (nếu được phép, có giáo viên hướng dẫn) hiểu biết của người dân về cách phòng bệnh; không thu thập thông tin sức khoẻ cá nhân.
- Thiết kế sản phẩm tuyên truyền: áp phích, video ngắn, bài thuyết trình; ghi rõ nguồn.
Thực hành và luyện tập
Đọc xong chưa phải là thành thạo: đạt từ 80 % số câu đúng trong phần luyện tập để được đánh dấu thành thạo.
Nguồn tham chiếu và trạng thái thẩm định
Chương trình giáo dục phổ thông môn Sinh học
Chi tiết đối chiếu
Phần: Mục tiêu và năng lực sinh học (tr. 5–7); toàn bộ nội dung giáo dục lớp 10 (tr. 13–21) và Chuyên đề học tập 10.1–10.3 (tr. 21–24 của tệp PDF)
Bản đăng lại tệp PDF của Bộ trên cổng thông tin Trường THCS An Đồng (Hải Phòng). Đã đối chiếu nguyên văn toàn bộ yêu cầu cần đạt lớp 10 (cốt lõi và 3 chuyên đề), thứ tự và tiêu đề các phần, chủ đề. Chưa truy cập được bản gốc trên moet.gov.vn (404).
Truy cập 2026-10-23 · Tệp đã đọc
Chi tiết đối chiếu
Phần: Điều 1–3 (tr. 1–3 của bản ký số)
Điều 1 sửa Chương trình tổng thể (Sinh học là môn lựa chọn, 70 tiết/năm ở THPT); Điều 2 chỉ sửa chương trình môn Lịch sử. Không sửa yêu cầu cần đạt môn Sinh học. Không đọc 65 trang phụ lục (chương trình môn Lịch sử).
Truy cập 2026-10-23 · Tệp đã đọc
Chi tiết đối chiếu
Phần: Điều 1 (5 khoản, Phụ lục I–V)
Điều 1 chỉ sửa các chương trình: Lịch sử và Địa lí (tiểu học, THCS), Lịch sử lớp 10, Địa lí, Giáo dục công dân. Không có môn Sinh học. Đọc qua lớp chữ OCR của tệp PDF chính thức (mất dấu nhưng đọc được cấu trúc điều khoản).
Truy cập 2026-10-23 · Tệp đã đọc
Chi tiết đối chiếu
Phần: Mục 1.2, 2.1–2.3, 3.1–3.5, 4.1–4.4 (4.2 tế bào nhân sơ, 4.4 hệ thống nội màng: đọc thêm 2026-10-26 cho mô hình 3D); 5.2, 5.3 (vận chuyển thụ động, chủ động: đọc 2026-10-26 cho mô phỏng vận chuyển qua màng); 6.1, 6.4 (chuyển hoá, ATP); 7.1, 7.4, 7.5 (hô hấp, lên men); 8.1 (quang hợp); 9.1–9.3 (thông tin tế bào); 10.2–10.4 (chu kì tế bào, ung thư); 11.1 (giảm phân); 17.1 (nhân bản vô tính); 21.1–21.2 (virus); 22.5 (vi khuẩn có lợi); 32.3 (nuôi cấy mô thực vật)
Giáo trình đại học mở, có bình duyệt; đã đọc trực tiếp các mục nêu trên. Là tài liệu tổng hợp (thứ cấp) nên xếp mức D. Dùng để kiểm tra kiến thức khoa học, không thay thế sách giáo khoa Việt Nam.
Truy cập 2026-10-23
Chi tiết đối chiếu
Phần: Baculovirus gây bệnh cho sâu non, dùng làm thuốc trừ sâu sinh học, không nhân lên trong tế bào động vật có xương sống, dùng sản xuất protein và vaccine HPV; virus thực vật lây qua côn trùng, giun tròn, vết thương (dụng cụ, tay), hạt giống
Nguồn thứ cấp, đã đọc trực tiếp các mục liên quan.
Truy cập 2026-10-24 · Tệp đã đọc
Chi tiết đối chiếu
Phần: Lây chủ yếu qua quan hệ tình dục không an toàn, dùng chung bơm kim tiêm, từ mẹ sang con; không lây qua nước bọt, chạm, ôm
Trang chính thức, đã đọc trực tiếp.
Truy cập 2026-10-24
How Flu Viruses Can Change: "Drift" and "Shift"
Chi tiết đối chiếu
Phần: Virus cúm liên tục thay đổi (đột biến nhỏ – drift; thay đổi lớn – shift); thành phần vaccine được xem xét hằng năm
Trang chính thức của cơ quan y tế công lập, đã đọc trực tiếp. Trang WHO tương ứng chặn truy cập tự động nên chưa đọc được.
Truy cập 2026-10-24
Chi tiết đối chiếu
Phần: Lây qua không khí khi ho, hắt hơi; tới 9/10 người chưa có miễn dịch tiếp xúc gần bị nhiễm; 2 liều vaccine MMR hiệu quả khoảng 97 %
Trang chính thức, đã đọc trực tiếp.
Truy cập 2026-10-24
Phần giải thích do BioLab biên soạn theo yêu cầu cần đạt, không sao chép sách giáo khoa và chưa được giáo viên hoặc chuyên gia thẩm định.