Mục lục bài học
Yêu cầu cần đạt
- Nêu được khái niệm về thông tin giữa các tế bào.
- Dựa vào sơ đồ thông tin giữa các tế bào, trình bày được các quá trình: tiếp nhận (một phân tử truyền tin liên kết vào một protein thụ thể làm thụ thể thay đổi hình dạng); truyền tin (các chuỗi tương tác phân tử chuyển tiếp tín hiệu từ các thụ thể tới các phân tử đích trong tế bào); đáp ứng (tế bào phát tín hiệu điều khiển phiên mã, dịch mã hoặc điều hoà hoạt động của tế bào).
Trích nguyên văn yêu cầu cần đạt của Chương trình GDPT 2018 môn Sinh học.
Thông tin giữa các tế bào là gì?
Thông tin giữa các tế bào là quá trình một tế bào (tế bào phát tín hiệu) tạo ra phân tử truyền tin, phân tử này tác động lên tế bào khác (tế bào đích) có thụ thể phù hợp, làm tế bào đích thay đổi hoạt động. Nhờ đó các tế bào trong cơ thể đa bào phối hợp hoạt động thống nhất.
- Truyền tin cận tiết: phân tử truyền tin khuếch tán tới tế bào ở gần (ví dụ chất dẫn truyền thần kinh qua khe synapse); tác động nhanh, ngắn.
- Truyền tin nội tiết: hormone theo máu tới tế bào ở xa; tác động chậm hơn nhưng kéo dài.
- Truyền tin qua tiếp xúc trực tiếp: các phân tử nhỏ, ion đi qua cầu nối giữa hai tế bào cạnh nhau (ở thực vật là cầu sinh chất).
Ba giai đoạn: tiếp nhận – truyền tin – đáp ứng
- Tiếp nhận: phân tử truyền tin liên kết vào protein thụ thể, làm thụ thể thay đổi hình dạng. Thụ thể có thể nằm trên màng (với phân tử tan trong nước, không qua được lớp phospholipid) hoặc trong tế bào chất (với phân tử kị nước nhỏ như hormone steroid, đi qua được màng).
- Truyền tin: sự thay đổi của thụ thể khởi động một chuỗi tương tác phân tử, ví dụ các enzyme kinase lần lượt gắn nhóm phosphate hoạt hoá phân tử kế tiếp, hoặc các chất truyền tin thứ hai (như cAMP, Ca²⁺). Một thụ thể được hoạt hoá có thể hoạt hoá nhiều phân tử ở bước sau, nên tín hiệu được khuếch đại.
- Đáp ứng: tế bào thay đổi hoạt động, như điều khiển phiên mã, dịch mã (tổng hợp protein mới), hoạt hoá enzyme, phân chia tế bào, hoặc chết theo chương trình.
Khi truyền tin bị rối loạn
Nếu một khâu trong chuỗi truyền tin hoạt động sai (thụ thể hỏng, phân tử truyền tin luôn ở trạng thái hoạt hoá), tế bào có thể đáp ứng sai. Ví dụ, đột biến làm chuỗi tín hiệu kích thích phân chia luôn "bật" có thể dẫn tới tế bào phân chia không kiểm soát – một nguyên nhân gây ung thư (xem bài Chu kì tế bào và nguyên phân).
Thực hành và luyện tập
Đọc xong chưa phải là thành thạo: đạt từ 80 % số câu đúng trong phần luyện tập để được đánh dấu thành thạo.
Nguồn tham chiếu và trạng thái thẩm định
Chương trình giáo dục phổ thông môn Sinh học
Chi tiết đối chiếu
Phần: Mục tiêu và năng lực sinh học (tr. 5–7); toàn bộ nội dung giáo dục lớp 10 (tr. 13–21) và Chuyên đề học tập 10.1–10.3 (tr. 21–24 của tệp PDF)
Bản đăng lại tệp PDF của Bộ trên cổng thông tin Trường THCS An Đồng (Hải Phòng). Đã đối chiếu nguyên văn toàn bộ yêu cầu cần đạt lớp 10 (cốt lõi và 3 chuyên đề), thứ tự và tiêu đề các phần, chủ đề. Chưa truy cập được bản gốc trên moet.gov.vn (404).
Truy cập 2026-10-23 · Tệp đã đọc
Chi tiết đối chiếu
Phần: Điều 1–3 (tr. 1–3 của bản ký số)
Điều 1 sửa Chương trình tổng thể (Sinh học là môn lựa chọn, 70 tiết/năm ở THPT); Điều 2 chỉ sửa chương trình môn Lịch sử. Không sửa yêu cầu cần đạt môn Sinh học. Không đọc 65 trang phụ lục (chương trình môn Lịch sử).
Truy cập 2026-10-23 · Tệp đã đọc
Chi tiết đối chiếu
Phần: Điều 1 (5 khoản, Phụ lục I–V)
Điều 1 chỉ sửa các chương trình: Lịch sử và Địa lí (tiểu học, THCS), Lịch sử lớp 10, Địa lí, Giáo dục công dân. Không có môn Sinh học. Đọc qua lớp chữ OCR của tệp PDF chính thức (mất dấu nhưng đọc được cấu trúc điều khoản).
Truy cập 2026-10-23 · Tệp đã đọc
Chi tiết đối chiếu
Phần: Mục 1.2, 2.1–2.3, 3.1–3.5, 4.1–4.4 (4.2 tế bào nhân sơ, 4.4 hệ thống nội màng: đọc thêm 2026-10-26 cho mô hình 3D); 5.2, 5.3 (vận chuyển thụ động, chủ động: đọc 2026-10-26 cho mô phỏng vận chuyển qua màng); 6.1, 6.4 (chuyển hoá, ATP); 7.1, 7.4, 7.5 (hô hấp, lên men); 8.1 (quang hợp); 9.1–9.3 (thông tin tế bào); 10.2–10.4 (chu kì tế bào, ung thư); 11.1 (giảm phân); 17.1 (nhân bản vô tính); 21.1–21.2 (virus); 22.5 (vi khuẩn có lợi); 32.3 (nuôi cấy mô thực vật)
Giáo trình đại học mở, có bình duyệt; đã đọc trực tiếp các mục nêu trên. Là tài liệu tổng hợp (thứ cấp) nên xếp mức D. Dùng để kiểm tra kiến thức khoa học, không thay thế sách giáo khoa Việt Nam.
Truy cập 2026-10-23
Phần giải thích do BioLab biên soạn theo yêu cầu cần đạt, không sao chép sách giáo khoa và chưa được giáo viên hoặc chuyên gia thẩm định.