Các cấp độ tổ chức của thế giới sống

01Cấp độ tổ chức sống là gì?

Thế giới sống được tổ chức thành nhiều cấp độ. Mỗi cấp độ tổ chức sống là một hệ thống gồm các thành phần thuộc cấp độ thấp hơn, được sắp xếp và tương tác với nhau để thực hiện những chức năng xác định.

Chương trình GDPT 2018 xem xét thế giới sống qua các cấp độ: phân tử, tế bào, cơ thể, quần thể, quần xã – hệ sinh thái và sinh quyển. Bên trong cơ thể đa bào còn có các cấp độ trung gian: tế bào tạo thành mô, mô tạo thành cơ quan, các cơ quan tạo thành hệ cơ quan.

02Phân biệt các cấp độ tổ chức sống

• Phân tử: các phân tử sinh học như carbohydrate, lipid, protein, nucleic acid.
• Tế bào: đơn vị cấu trúc và chức năng của mọi sinh vật.
• Cơ thể: một cá thể sinh vật; ở sinh vật đơn bào, cơ thể chỉ là một tế bào.
• Quần thể: tập hợp các cá thể cùng loài, sống trong một khoảng không gian xác định, vào một thời điểm nhất định.
• Quần xã: tập hợp các quần thể thuộc nhiều loài khác nhau cùng sống trong một khu vực.
• Hệ sinh thái: quần xã sinh vật cùng với môi trường vô sinh (đất, nước, ánh sáng, khí hậu) của nó.
• Sinh quyển: toàn bộ các hệ sinh thái trên Trái Đất.

03Đặc điểm chung của các cấp độ tổ chức sống

• Tổ chức theo nguyên tắc thứ bậc: cấp độ trên được tạo thành từ các cấp độ dưới. Mỗi cấp độ có những đặc điểm nổi trội mà từng thành phần riêng lẻ không có. Ví dụ: một tế bào thần kinh riêng lẻ không thể suy nghĩ; khả năng này chỉ có ở cả hệ thần kinh.
• Là hệ thống mở và tự điều chỉnh: luôn trao đổi chất và năng lượng với môi trường; có khả năng tự điều chỉnh để duy trì trạng thái cân bằng (ví dụ cơ thể người giữ thân nhiệt gần như ổn định khi trời nóng hay lạnh).
• Liên tục tiến hoá: sinh vật sinh sản, truyền thông tin di truyền cho thế hệ sau; biến dị và chọn lọc tự nhiên làm sinh giới ngày càng đa dạng và thích nghi.

04Mối quan hệ giữa các cấp độ

Các cấp độ không tách rời nhau. Cấu trúc và hoạt động của cấp độ dưới là cơ sở cho cấp độ trên; ngược lại, cấp độ trên (môi trường, quần thể) cũng tác động trở lại cấp độ dưới.

• Phân tử → tế bào: ở bệnh thiếu máu hồng cầu hình liềm, chỉ một amino acid trong chuỗi β của hemoglobin bị thay thế. Các phân tử hemoglobin kết thành sợi làm hồng cầu biến dạng thành hình liềm.
• Tế bào → cơ thể: hồng cầu hình liềm dễ làm tắc mạch máu nhỏ và vận chuyển oxygen kém, gây bệnh cho cả cơ thể.
• Hệ sinh thái → cơ thể: khi nguồn thức ăn trong hệ sinh thái giảm, các cá thể thiếu năng lượng để sinh trưởng và sinh sản, kích thước quần thể giảm theo.

Thực hành và luyện tập