Giới thiệu khái quát môn Sinh học

01Sinh học nghiên cứu gì?

Đối tượng của sinh học là thế giới sống: các sinh vật (vi khuẩn, nấm, thực vật, động vật, con người…) và những cấp độ tổ chức của chúng, từ phân tử, tế bào, cơ thể tới quần thể, quần xã – hệ sinh thái và sinh quyển. Sinh học tìm hiểu cấu trúc, chức năng của từng cấp độ và mối quan hệ giữa sinh vật với môi trường sống.

Vì thế giới sống rất đa dạng, sinh học được chia thành nhiều lĩnh vực. Có thể chia theo nhóm sinh vật được nghiên cứu, hoặc theo cấp độ và quá trình sống:

• Theo nhóm sinh vật: vi sinh vật học, thực vật học, động vật học…
• Theo cấp độ và quá trình: sinh học phân tử, sinh học tế bào, di truyền học, sinh lí học, sinh thái học, tiến hoá…
• Lĩnh vực ứng dụng: công nghệ sinh học, y – dược học, nông nghiệp, lâm nghiệp, công nghệ thực phẩm, bảo vệ môi trường…

02Học môn Sinh học để làm gì?

Theo Chương trình GDPT 2018, môn Sinh học hình thành và phát triển ở học sinh năng lực sinh học, gồm ba thành phần:

• Nhận thức sinh học: trình bày, phân tích được kiến thức sinh học cốt lõi và các thành tựu công nghệ sinh học.
• Tìm hiểu thế giới sống: đặt câu hỏi, xây dựng giả thuyết, lập kế hoạch, thực hiện quan sát hoặc thí nghiệm và rút ra kết luận.
• Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: giải thích hiện tượng trong tự nhiên, đời sống và có hành vi phù hợp để bảo vệ sức khoẻ, môi trường.

Môn học còn góp phần hình thành thế giới quan khoa học, tính trung thực, tinh thần trách nhiệm, tình yêu thiên nhiên và cách ứng xử với thiên nhiên phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững.

03Vai trò của sinh học

• Trong đời sống hằng ngày: hiểu cơ thể để ăn uống hợp lí, phòng bệnh, sơ cứu; hiểu vì sao phải rửa tay, bảo quản thực phẩm, dùng kháng sinh đúng cách.
• Trong kinh tế – xã hội: tạo giống cây trồng, vật nuôi năng suất cao; sản xuất thuốc, vaccine, thực phẩm lên men; chẩn đoán và điều trị bệnh.
• Với môi trường và các vấn đề toàn cầu: hiểu hệ sinh thái để bảo tồn đa dạng sinh học, xử lí ô nhiễm bằng vi sinh vật, ứng phó với dịch bệnh và biến đổi khí hậu.

04Sinh học và sự phát triển bền vững

Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng được nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai (định nghĩa của Uỷ ban Brundtland, Liên Hợp Quốc, 1987). Phát triển bền vững đòi hỏi kết hợp hài hoà giữa tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường.

Sinh học đóng góp cho phát triển bền vững môi trường sống bằng các hiểu biết và công nghệ như: bảo tồn giống loài và hệ sinh thái, sử dụng hợp lí tài nguyên sinh vật, dùng vi sinh vật xử lí rác thải và nước thải, sản xuất phân bón và thuốc trừ sâu sinh học thay cho hoá chất.

05Sinh học trong tương lai và các ngành nghề

Sinh học đang phát triển nhanh nhờ kết hợp với tin học, hoá học, vật lí và kĩ thuật. Một số hướng có triển vọng: y học cá thể hoá (điều trị dựa trên đặc điểm di truyền của từng người), liệu pháp gene và tế bào gốc, nông nghiệp công nghệ cao, công nghệ sinh học môi trường, tin sinh học xử lí lượng dữ liệu sinh học rất lớn.

• Y – dược học: bác sĩ, dược sĩ, kĩ thuật viên xét nghiệm, nghiên cứu vaccine và thuốc.
• Pháp y: giám định DNA, xác định nguyên nhân tử vong.
• Công nghệ thực phẩm: sản xuất thực phẩm lên men, kiểm định an toàn thực phẩm.
• Nông nghiệp, lâm nghiệp: chọn tạo giống, bảo vệ thực vật, chăn nuôi, thú y, quản lí rừng.
• Bảo vệ môi trường: quan trắc, xử lí ô nhiễm, bảo tồn thiên nhiên.
• Nghiên cứu và giáo dục: nhà khoa học, giáo viên Sinh học, chuyên gia tin sinh học.

Thực hành và luyện tập